Khỏi nói độc giả văn học, mà ngay cả nhiều người trước đó thờ ơ với văn hóa đọc cũng từng bị lôi kéo vào thế giới của Nguyễn Ngọc Tư, sau khi bị những cánh đồng miền tây Nam Bộ của cô huyễn hoặc.

Không giật gân câu khách, không đao to búa lớn, giọng văn nhẹ nhẹ thoảng thoảng mà đau như dao cắt, với những câu chuyện rất thật, rất đời của Tư đã chinh phục từ những độc giả bình thường đến các nhà phê bình khó tính.

Một truyện vừa, bìa sách không có hình ảnh HOT đã trở thành best-seller, cái tên Nguyễn Ngọc Tư trở thành đề tài bàn cãi trên khắp các văn đàn. Vì thế, không có gì ngạc nhiên khi những nhà làm phim nhạy bén thị trường nhanh chân mua ngay bản quyền tác phẩm từ khi nó đang rầm rộ; và cũng không ngạc nhiên khi bộ phim ngay khi trên cánh đồng trường quay đã được bàn tán chờ đợi - và tất nhiên - nóng ngay ở những suất chiếu đầu tiên.

Cánh đồng bất tận (phim) đã thành công trong việc xây dựng một câu chuyện buồn và đẹp, buồn rơi nước mắt và đẹp nao lòng với những cánh đồng bát ngát, đẹp đến xa lạ.

Cùng một dàn diễn viên cũng đẹp như tranh, cả về hình thức lẫn tiếng tăm; từ những tên tuổi quen thuộc như Dustin Trí Nguyễn, Hải Yến, Tăng Thanh Hà đến những gương mặt mới như Ninh Dương Lan Ngọc, Thanh Hòa đều là những khuôn mặt tuyệt vời cho điện ảnh.


Góc nhìn giữa hai 'cánh đồng'

Lấy tiêu đề 'không đứng về phe nước mắt', một bộ phận độc giả của Cánh đồng bất tận (truyện), nhà văn, nhà phê bình... đứng giữa hai 'cánh đồng' của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư và của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình để bình luận câu chuyện.

Nhà văn Hồ Trung Tú đưa ra nhận xét của hai nhà văn khác là Nguyễn Quang Sáng "Chuyện có, văn có, cảnh có, nhân vật rất đậm nét, chỉ còn có hình có nhạc nữa là xong bộ phim" và Nguyễn Quang Lập "Đọc xong cánh đồng bất tận, mình thấy ngôn ngữ điện ảnh đầy ắp. Chưa thấy tác phẩm nào mà người Nam bộ lại đẹp một cách đau đớn đến thế" làm mệnh đề để phân tích câu chuyện đủ các 'tầng cảm xúc' của Nguyễn Ngọc Tư.

Hồ Trung Tú nhận xét "với một câu chuyện văn học như vậy thì chuyển thể sang kịch nói, cải lương, hát chèo gì đi nữa thì cũng lấy nước mắt khán giả một cách dễ dàng" rồi kết lại "Biết đòi hỏi là vô lý khi các tác giả đã không thể chạm tới được những tầng sâu ấy của tác phẩm nhưng chúng ta vẫn có quyền tiếc. Đơn giản là vì chúng ta đã bị đánh cắp mất đề tài, mất cơ hội để xem một tác phẩm điện ảnh có quyền để hay với thế giới".

Nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn thì dùng hình ảnh 'photoshop' để chỉ cách đạo diễn đã 'trang điểm' cả nội dung câu chuyện và những hình ảnh 'đẹp đến xa lạ' trong Cánh đồng bất tận của Nguyễn Phan Quang Bình, nhấn vào một số tình tiết được thay đổi trong câu chuyện và đặc biệt cái kết của phim.

Còn nhớ thời điểm cách đây vài năm, sau khi cuốn truyện được công bố một thời gian, các cơ quan chức năng Cà Mau đã 'góp phần' làm Cánh đồng bất tận nổi tiếng hơn với việc đòi kiểm điểm, phê bình nhà văn Nguyễn Ngọc Tư vì đã "nói cái xấu nhiều quá! Và cũng cô đọng quá! Những nhân vật ông già, con cháu, gái làm đĩ..., kể cả cán bộ xã đều là nhân vật xấu" như lời một vị lãnh đạo Cà Mau trả lời về lý do kiểm điểm nhà văn.

Sự việc ầm ĩ cũng qua, nhà văn Nguyễn Ngọc Tư cũng bình an vô sự, nhưng cũng đủ để lại một bài học kinh nghiệm.

Trong truyện, hai vị kiểm dịch (cán bộ xã) đến, mang đi vài con vịt, mang đi hy vọng cuối cùng của Sương về một mái ấm gia đình, mang đi niềm an ủi gần như duy nhất của chị em Nương - Điền; và đổ thêm đắng cay lên tâm hồn vốn đã ngập tràn tổn thương uất hận và khinh bỉ phụ nữ của ông Võ.

Bài học 'nói xấu cán bộ' từ Nguyễn Ngọc Tư hẳn được Nguyễn Phan Quang Bình thấm thía và linh hoạt chuyển đổi. Hai 'cường hào' được thay bằng mấy gã lưu manh giả danh. Cán bộ vô can trong việc chà đạp lên một gia đình vốn đã tận cùng khốn khổ.

Đặc biệt, cái kết phim gây tranh cãi hơn cả. Nguyễn Ngọc Tư chọn kết ở trường đoạn Nương - cô con gái bị cưỡng hiếp, lúc đó cô nhớ về mẹ trong nỗi đau phụ nữ ê chề, cô gọi Điền trong lúc cùng cực thay vì gọi cha, bởi vì thực tế người cha ấy như đã chết; tiếng gọi làm ông Võ đau đớn bừng tỉnh.

Cái kết dữ dội của Ngọc Tư thốc vào tim người đọc, làm nó rung lên đau đớn và dư âm của nó cứ vang mãi.

Cánh đồng của Nguyễn Phan Quang Bình khi Điền và Sương bỏ đi thay đổi nhanh chóng và có cái kết bất ngờ. Bỗng chốc, ông Võ thay tâm đổi tính đưa cho con gái chiếc nhẫn cưới ông mua cho vợ "để sau này con lấy chồng", rồi cô con nói một câu bông phèng "giá như 7 năm trước cha như bây giờ".

Bi kịch 7 năm trước đâu phải ông Võ gây ra, và nói câu đó để làm gì? Phải chăng chỉ là câu dẫn đến cái kết đẹp đến khó tin.

Ông Võ, khi ở tận cùng tổn thương vì bị phản bội, đã đốt nhà đi biệt xứ, trốn chạy ký ức lại mang theo lá thư và nhẫn cưới của người vợ, hai thứ đáng phải trốn chạy nhất.

Giống như vùng đất bị sa mạc hóa bỗng chốc có phép tiên để trở nên tươi tốt màu mỡ, đỉnh điểm bi kịch khi con gái bị cưỡng hiếp, tài sản cuối cùng bị tước đoạt bỗng chốc lại biến ông Võ thành một lái đò hiền lành đưa trẻ đi học. Cô con gái Nương với bụng chửa với lời tự sự "con sẽ thành đứa trẻ ngoan vì có mẹ dạy dỗ" biến sự dữ dội của Nguyễn Ngọc Tư thành câu chuyện đèm đẹp tròn trĩnh như hòn bi.


Gọt chân cho vừa giày?

"Trong một tác phẩm có tốt có xấu cho tròn trịa", phát biểu của vị lãnh đạo Cà Mau không những được nghệ sĩ 'lĩnh hội' trong Cánh đồng bất tận, mà có lẽ còn trở thành 'kim chỉ nam' cho các văn nghệ sĩ trong công tác sáng tạo.

Tiêu chí 'giáo dục' 'định hướng thẩm mỹ' cho người xem được các nhà quản lý văn hóa quán triệt tuyệt đối, đúng như tinh thần đồng chí lãnh đạo Cà Mau nói trên. Hình như 'đẹp tròn trịa' mới lăn được qua cửa kiểm duyệt, chứ 'xấu góc cạnh' e thời gian chờ đợi sẽ là bất tận, hoặc im lặng bất tận (phim Thủ tướng của hãng Giải Phóng là một ví dụ).

Đặt một giả thiết, nếu Cánh đồng bất tận (phim) không tự vo mình tròn trịa liệu có phải đối mặt với một trận bão táp 'kiểm điểm tư tưởng' như Cánh đồng bất tận (truyện) hay không?

Ở ta nghệ thuật - đặc biệt điện ảnh - từ lâu đã được đeo thêm những trách nhiệm nặng nề, gánh vác cả phần giáo dục và chính trị xã hội. "Mỗi nghệ sĩ là một chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng".

Như một đạo diễn nói vui "Việt Nam tuy không sản xuất phim thiếu nhi, nhưng phim nào cũng có thể chiếu ngày 1 - 6".

Trở lại Cánh đồng bất tận, nỗi niềm của các nhà phê bình, sự tiếc nuối của họ không phải không có lý, nhưng âu cũng có lý do của nó.

Nhưng văn học nghệ thuật vốn là hư cấu, giá như những người cầm cân nảy mực đừng quá nhạy cảm, đừng lăm lăm những cái mũ sẵn sàng chụp xuống đầu nghệ sĩ, rất có thể đạo diễn đã chọn cho phim một cái kết khác, những nhà sản xuất cũng vững tâm hơn với những sáng tạo mạnh mẽ độc lập, thay vì vừa làm vừa canh chừng 'bác nghĩ sao em nghe thế", rào rậu những sáng tạo của mình ngay từ ý tưởng.

Thay vì lèo lái vo lại thành cái kết an toàn, đèm đẹp đúng 'tiêu chuẩn', rất có thể Nguyễn Phan Quang Bình đã chọn cho phim của anh một đột phá mạnh mẽ và ấn tượng hơn chăng.

Lại nhớ chuyện cô Cám vì quyết lấy được vương tử mà phải gọt chân để đi vừa chiếc giày. Các nhà làm phim cũng phải 'photoshop' để được ra rạp. Không thể khác. Trong cánh đồng sáng tạo bất tận, họ là những kẻ 'gọt chân' bất lực.